Max Kisman: Ontwerper van letters, tijdschriften en video

Max Kisman is een Nederlandse ontwelper die ook buiten de grenzen bekendheid geniet vanwege zijn uitbundige en zeer originele stijl. Vooral zijn lettertypen zijn speelse en amusante manipulaties van de onderliggende vormen.

”Eigenlijk moet je mij niet interviewen, protesteert Max Kisman op een vriendelijk manier, terwijl hij plaatsneemt aan een tafel in een rustig wit café op de Overtoom in Amsterdam. Je moet de mensen achter bladen zoals Flux of Mediamatic spreken. Die zitten nu echt op de werkvloer in de DTP-wereld. Maar goed, wij zijn er nu toch.” We bestellen twee biertjes.
Kisman was er als de kippen bij toen het fenomeen Desktop Publishing een jaar of zes geleden in Nederland zijn intrede deed. “Toen personal computers opeens in het grafische vak verschenen,” vertelt hij, “wilde ik meteen uitzoeken wat ze allemaal konden en niet konden. Ik heb toen eerst een Sinclair Spectrum en later een Amiga gekocht en daarmee geëxperimenteerd. Ik heb veel ontwerpen en schetsen op de Amiga gemaakt, zoals opdrachten voor het muziek-en lifestyleblad Vinyl en ook nog een postzegel voor de PTT, die van het Rode Kruis in 1987.”

Paradiso
Kisman heeft ook heel veel affiches ontworpen voor Paradiso in Amsterdam, gemiddeld zeven per twee weken, en dat ongeveer vanaf 1982. “Omdat daar de mogelijkheden voor zeefdruk en donkere kamer nogal beperkt waren moest ik geen ingewikkelde wensen hebben,” zegt Kisman. “Later, met de computer, waren alle beperkingen in ééll klap opgeheven. Ik kon allerlei speciale effecten gebruiken, zoals het uitsparen van tekst en het toepassen van beeldschaduwen, op welke formaat dan ook.” De affiches gaven Kisman ook de gelegenheid om met letters te experimenteren, zoals te zien is op het affiche dat hier is afgebeeld en dat gemaakt is voor de talentenshow van Paradiso. In deze affiches manipuleerde en vervormde hij de letters nogal, waardoor soms alleen de onderlinge structuur nog te zien viel. “Door het gebruik van eigen letters kanje een zeer persoonlijke beeld realiseren. Ik houd niet van voorgebakken oplossingen.”

Language Technology
Door zijn werk voor Vinyl en zijn reputatie als ontwerper die met de computr overweg kon, werd Kisman in 1987 benaderd door de oprichters van het blad La nguage Technology, later omgedoopt tot Electric Word. Dit Engelstalige blad, opgezet door het vertaalbureau INK International te Amsterdam, moest een betrekkelijk nieuw gebied van computertechnologie gaan belichten: dat van de relatie tussen computers en menselijke taal. Het was in eerste instantie bedoeld als een manier om een aantal technische schrijvers bezig te houden die op een opdracht van Fokker zaten te wachten. Later werd het een pronkstuk voor INK, dat het aan zijn klanten over de hele wereld heeft toegestuurd. Het blad is later verkocht aan het inmiddels failliete Media Nederland. De directeur wilde graag de DTP- technieken en -kennis overnemen en inzetten voor tijdschriften die zich richtten op een breder publiek.
”De Amerikaanse hoofdredacteur van het blad kwam toen naar me toe om te vragen of ik de vormgeving op me wilde nemen,” vertelt Kisman. “Ze wilden het blad volledig op het computer maken, alles, tot en met het zetten toe. Met Language T echnology wilde ik vooral geen saai en vervelend computerblad maken, niet weer zo’n star en levenloos technisch blad, maar iets dat toch wel anders was en verrassend uit de hoek zou komen. Toen kwam ik ook voor het eerst in aanraking met de Macintosh en de eerste Macprogramma’s: PageMaker versie 1.2, Ready-Set-Go, Fontographer en Illustrator 1.0. In die tijd verschenen ook de eerste elektronische zetmachines, zoals de Linotronic.
Qua uiterlijk maar ook inhoudelijk was Language Technology vanaf het eerste nummer allesbehalve saai en vervelend.
Kisman heeft er twee lettertypen voor ontworpen: L TBlok en L TFont voor koppen en dergelijke (nu beschikbaar als Rosetta en Scratch, bij FontShop). Daarnaast heeft hij een rijke verzameling iconen gemaakt die gebruikt werden voor het omslag en om door de tekst te strooien. In latere nummers zijn de zeer typische, ‘neo-primitieve’ tekeningen van Kisman te zien, die voor een bijzondere afwisseling van tekst en foto’s hebben gezorgd.
”De spanning tussen de hand en de computer — dat spreekt me aan.” Bemind door een op den duur veel te ‘exclusief’ publiek, was Language Technology/Electric Word een uniek fenomeen dat zijn tijd zeker een jaar of vijf vooruit was. Mensen klaagden echter af en toe omdat het onleesbaar was door bijvoorbeeld de donkere achtergrondkleuren. Kisman: “In het begin werden de litho’s elders geproduceerd. Wij konden zelf geen kleurseparaties maken, alleen maar even testen met de kleurenwijzer. Soms ging het wel eens mis.”

TegenTonen
Kisman is niet zolang geleden teruggekomen uit Spanje, waar hij anderhalf jaar heeft doorgebracht. Hij heeft daar voor een aantal Spaanse opdrachtgevers gewerkt, waaronder een Spaans rock’n roll-blad, en ook nog wat werk gedaan voor Nederlandse klanten. “Die tijd in Spanje was voor mij ook de gelegenheid om mijn letters uit te werken.
Zowel de L T-letters als de letters die ik voor de Paradisoaffiches gemaakt heb bestonden meestal maar uit een paar karakters: alleen die die ik nodig had voor een bepaalde titel of iets dergelijks. In Spanje heb ik de karakters ets volledig gemaakt, compleet met leestekens en dergelijke.” De FontShop, een bedrijfdat oorspronkelijk in Berlijn door Erik Spiekermann is opgezet en nu een aantal franchisevestigingen heeft (waaronder een in Nederland, in Zeist), geeft een aantal letters van Kisman uit. Die maken deel uit van de reeks FontFont, ‘exclusieve lettertypen onder eigen merknaam, variërend van klassieke tekstletters tot moderne ontwerpen en excentrische noviteiten’. ‘Fudoni’ is er een van — Kismans blend van Futura en Bodoni.
Een andere is ‘Jacque’, een speelse, informele, bijna handgeschreven letter. Voor zowel deze als veel van de andere lettertypen van Kisman geldt dat ze weinig te maken hebben met de traditionele romanletter; het is echt een nieuwe richting in typografie: een zeer eigenzinnig benadering waarin de letters op een soms heel speelse manier zijn behandeld.
Leesbaarheid is niet altijd een voorwaarde, karakter daarentegen wel.
Andere letters van Kisman die door FontShop zijn uitgegeven zijn Vortex, Network, Cut Out, T raveller, TegenTonen, Zwart Vet en Extended Max Mix.

Aanhalingstekens
“Ok, bladenmaker, wat vind je van onze Proof?” “Hmm, dat geschilderde omslag, dat is aardig. Dat zorgt voor wat contrast met de technische inhoud”, zegt Kisman als hij een recent nummer ter hand neemt en er doorheen bladert.
”Nee, het hoeft geen pronkstuk van drukkunst te zijn, daar zijn genoeg van die dure bladen voor. Ik denk niet datje tegenwoordig in een DTP-blad nog alle mogelijke technieken hoeft te gebruiken. Men hoeft niet nog eens te bewijzen datje alles zelf kan. Maar de technieken die je wél gebruikt dien je goed onder de knie te hebben.” Voor Kisman mag een modem DTP-blad wel een heel fijnzinnig gevoel voor typografie uitstralen. “Dit ziet er niet echt uitgekiend uit. Ja, zonde om in een DTP-blad die gewone aanhalingstekens te gebruiken in plaats van de echte typografische. Ach, misschien hebben we over vijf jaar geen DTP-bladen meer. De DTP-systemen zijn nu zo goed dat er nog weinig over valt te discussiëren. De techniek die er achter zit wordt steeds onzichtbaarder.’ , Kisman heeft een recent nummer van een Spaans tijdschrift bij zich waarin aandacht wordt besteed aan Nederlandse grafisch ontwerpers, ook aan hem. Kisman vertelt dat dit stuk de aanleiding is geweest voor de uitgave door de Nederlandse PTT van een zegel, ontworpen door een Spaans ontwerper, ter ere van de World Fair in Barcelona deze zomer. Kisman bevestigt de internationale reputatie van Nederland in de grafische wereld, maar voegt er heftig aan toe: “Nederland is ontworpen. Alles hier is ontworpen, alles tot in de puntjes bedacht. Het kan nooit zo maar. Dat is enigzins decadent. In Spanje is dat gelukkig anders, daar kan men ook zonder.” Even later verzucht hij: “maarja, wij leven bij de gratie van het decadente. Misschien zitten wij straks met de gebakken peren.” Kisman betreurt dat er nu geen duidelij ke scheiding meer is tussen ontwerp en inhoud.
”Vroeger was een getikte brief een getikte brief Nu moet het ook worden opgemaakt voor de laserprinter.” Een verloedering..?”
”Het is wel moeilijk in Nederland. Er zijn zóveel ontwerpers en je ben opgeleid om altijd maar origineel te denken,” merkt hij op. “Maar al die middelen moeten nog altijd de persoonlijke expressie bedienen. Je moet jezelf ontdekken. Maarja, hoe meer mogelijkheden, hoe minder eenvoudig het is je eigen weg te vinden.”

VPRO
Kisman werkt nu voor het VPRO. Het betekent een hele nieuwe richting voor hem; voorlopig is hij niet betrokken bij bladen en andere gedrukte media. Voor de VPRO maakt hij nu de overgangen tussen de programma’s en andere kleine stukken in de VPRO-studio in Hilversum. “Het is inderdaad een hele andere wereld,” constateert Kisman. “Dingen bewegen!” Hij voegt hieraan toe: “Ik moet nog veel leren. Het duurt wel even voordat je over de technieken beschikt waarmee je een eigen stijl kunt creëren.” Kisman heeft een schema bij zich waarop alle programma’s staan waarvoor hij leaders en dergelijke moet maken. Het is een hoop werk, zegt hij. En als de VPRO straks als A-omroep gaat uitzenden? “Oh nee, ik moet er niet aan dénken…!”