Gerard Unger

"Niet zo lang geleden heb ik uitgerekend dat ik al de helft van mijn leven in dit vak zit", vertelt typograaf en grafisch ontwerper Gerard Unger, terwijl hij een trek van een aromatische sigaar neemt. Wij zitten aan de keukentafel van zijn mooie studio annex huis (ontworpen door Mart van Schijndel, 1981) aan een rustige zijstraat in Bussum. "Ik ben net vijftig geworden en ik heb de Rietveld Academie in 1967 verlaten. Wat dat betreft denk ik dat ik in een heel interessant tijdperk leef, want in deze 25 jaar hebben gigantische veranderingen in het typografische vak plaatsgevonen."

Unger, die naast freelance werkzaamheden ook op de Rietveld doceert, vertelt hoe men typografie 25 jaar geleden doceerde: "Eerst zei je: Jongens, in het begin is het even vervelend, maar straks wordt het interessant.' Want eerst moest je uitrekenen hoe lang het manuscript was en op hoeveel gedrukte bladzij den de tekst met een gegeven letter zou uitkomen. Een tekst moest bijvoorbeeld op het juiste aantal papiervellen passen van 16 pagina's. In het beste geval was het manuscript op één schrijfmachine getypt, maar het kon ook met verschillende machines gedaan zijn, wat een afwijkende regelhoogte tot gevolg had. Daarnaast bevatte het vaak ook nog met de hand toegevoegde correcties. Je was minstens een dag bezig. Tegenwoordig krijg je een manuscript op floppy, je laadt het in je computer en de opmaak-programmatuur berekent zoiets in een flits." Men leerde typografie toen door het zetten; het buigen over een zetkast en het opmaken van pagina's. Dat was het didactische middel, vertelt Unger. "De gemiddelde drukkerij had misschien alleen maar Times Roman, Garamond, Baskerville, Gill, en Helvetica óf Univers — nooit beide — in de corpsgrootten 6, 8, 10, en 12, want oneven grootten waren heel zeldzaam. Wat betreft andere lettertypen wisten wij dat men bijvoorbeeld in Epe of Eindhoven nog een paar andere had. En als er iets voor de studenten gezet kon worden, was dat fantastisch!

"De ontwikkeling naar fotozetten en later het doordringen van de computer betekende een kolossale verruiming van de mogelijkheden binnen ons vak," zegt Unger. "Ik heb kasten vol met de traditionele vakliteratuur — zowel Nederlands als Engels, Duits en Frans — en het is volkomen verouderd." Er is een schrijnende behoefte aan nieuwe literatuur over typografie. De twee kleine gidsen over Kerning and Tracking en justification and Hyphenation die de Amerikaan John Berry uit Seattle, in opdracht van Aldus heeft geschreven, wijzen volgens Unger de nieuwe richting aan.

Swift en Amerigo
Voor Unger is typografie niet alleen het maken van mooie letters, maar ook het zoeken naar de industriële toepassing ervan binnen de steeds veranderende eisen en beperkingen van de druktechnologie. Zo heeft Unger bijvoorbeeld een lettertype voor wegwijzers voor de Amsterdamse metro ontwotpen, lettertypen die uitstekend geschikt zijn voor 300 dpi lasetprinters; verder een reeks nummers voor de telefoongidsen van de PTT en ook kranteletters. Zijn eerdere ontwerpen waren met de hand getekend en zijn daarna door derden gedigitaliseerd; nu maakt Unger gebruik van het Duitse Ikarus-M pakket. Daarnaast maakt Unger nu ook veel van QuarkXPress gebruik. Swift (1985) is een kranteletter die ontwerpen is door Unger, aanvankelijk voor Heli, na intensieve bestudering van de kranteletters uit de laatste zestigjaar en van proeven in bestaande kranten. Om zelfs onder zware produktie- omstandigheden een optimale leesbaarheid te verkrijgen, heeft deze letter flinke driehoekige schreven met ruime bogen die verschetpt zijn bij de nadering van de stokken, wat voor een plezierig contrast zorgt. Unger over Swift: "Openheid en spanning zijn te vinden in het samenspel tussen de ruime binnenvormen en de Vormen tussen de letters, die als zelfstandige vormen zijn behandeld en als bindmiddel tussen de letters fungeren."

De flinke, fraaie Amerigo (1986) is ontstaan nadat Unger hoorde dat Bitstream's Mike Parker op een typografisch vakcongres vertelde over de moeite die Bitstream had om Hermann Zapf's Optima-letter er op 300 dpi goed uit te laten zien. Parker hield zich voor een oplossing aanbevolen. In bepaalde corpsgrootten passen de subtiel gebogen verticalen niet in het raster. "Ik heb er over nagedacht en ging experimenteren," zegt Unger. "Toen ik hem de volgende keer zag, vroeg ik hem of hij geïnteresseerd zou zijn in mijn ontwerp." Unger bood hem Amerigo aan, een letter die hij ontwierp met het oog op DTP en laserprinters van 300 dpi, maar die er ook uitstekend uitziet op hogere resoluties. Bitstream heeft zijn ontwerp gedigitaliseerd en geeft het nu in PostScriptformaat uit als Bitstream Amerigo. Unger: "De binnenvormen van Amerigo zijn zeer open. Bogen raken linksboven en rechtsonder nauwelijk: de stokken en vormen daarmee aan de binnenzijde bijna een rechte hoek. Bij toepassing in grove rasters worden de binnenzijden van deze horizontale bogen helemaal vlak, terwijl in fijnere technieken en in de grote corpsen de lichte buigingen behouden blijven. De driehoekige, schreefachtige uiteinden zijn zo sterk dat ze bij reproduktie in grove rasters weinig te lijden hebben. Wat de gebruiker ook met deze letter uitspookt, de tekst verschijnt altijd helder en levendig op papier." Amerigo is een uiterst gelukkige samensmelting van de koele gladheid van een modern sans-serif en de warmte en leesbaarheid van een klassieke letter en vormt een perfect lettertype voor het post-International-stijl-tijdperk.

Hollander
Nog een ontwerp van Unger is de prachtige Hollander (1983). "Hollander is gebaseerd op Hollandse letteront- werpen uit de 17de eeuw, en in het bijzonder op die van Christoffel van Dijk, stempelsnijder te Amsterdam. Van deze ontwerpen heb ik enkele elementen overgenomen. Uit de 17de eeuw stammen het ruime beeld met forse x- hoogte en de grondvormen die smaller zijn dan in voor- gaande eeu- wen. Ook het barokke contrast tussen dikke en dunne delen, waardoor de letters stevig en levendig op papier staan, is overgenomen van Van Dijk." Met de grote binnenvormen en vlakke bogen is de Hollander voor Unger, "een ontwerp waarin de onontkoombare horizon van Holland zich weerspiegelt." Terwijl typografie langzamerhand gemeengoed lijkt te worden — grotendeels dankzij de Macintosh — is er volgens Unger nog niet kritisch genoeg naar gekeken. In bladen en kranten is tekst soms heel slecht uitgevuld en afgebroken, om nog maar te zwwijgen over het zeer te betreuren knoeien met letterspatiëren. "De vermaarde Amerikaanse typograaf Fredrick Goudy heeft ooit geschreven: 'A man that would letterspace lower case would steal sheep,'" vertelt Unger. "Het eerste wat ik doe bij een nieuw dokument in QuarkXPress is de letterspatiëring-optie op 'nul' zetten." Er wordt te willekeurig omgesprongen met typografie en grafisch ontwerpen, alleen maar voor het effect. "Dat is nou een leuk font," zegt hij met zware ironie. Men moet veel kritischer worden op typografie; waarom bestaat er een traditie van kunstkritiek en niet van kritiek op het typografische ontwerp, vraagt hij zich af "Proof bijvoorbeel d mag best kritischer worden over de DTP-wereld. Ik heb in een tijdschrift zelden een vergelijking van verschillende digitale versies van een gegeven lettertype gezien", merkt hij op. "Er treden soms groot verschillen in kwaliteit op." Een Gill Sans is niet altijd een Gill Sans.

Imperfecties
"De pre-press wereld heeft de laatste jaren nogal veel te lijden gehad, doordat men zelfzetwerk met DTP-middelen begon te produceren. Maar wat pre-press mensen als Eduard Bos behoorlijk steekt," vertelt Unger, "is dat hun werk vroeger letterlijk zwaar onder de loep werd genomen door klanten. En die zeiden dan wel eens: 'dat is niet goed, dat moetje overdoen.' Maar toen ze zagen wat de klanten zelf produceerden waren ze woedend. Ze lieten imperfecties staan die ze nooit van een zetter hadden geaccepteerd. Hun rezen de haren te berge. En ik geef ze gelijk ook." "Er zijn geen echte technische beperkingen meer", zegt Unger. "Als ontwerpers zijn wij door computers verlost van de oude loden kogel met de ketting aan onze enkel. Maar nu is er wat het ontwerpen betreft veel te veelloltrapperij. Er is te weinig aandacht voor de betekenis ervan en voor de filosofie die erachter moet liggen. Op de Rietveld richten wij nu onze aandacht op dit probleem."

De veranderingen die zich deze eeuw in de typografie hebben voltrokken heeft Unger een aantal jaar geleden op een pittige manier samengevat in een editie van Grafisie 14, gewijd aan Nederlandse typografie. Unger schreef "In zo'n vijf decennia was het bijna gelukt de hele westerse wereld op een typografisch vermageringsdieet te hijgen, een dieet dat behalve een tweetal schreefloze (Helvetica en Univers) ook een enkel lettertype met schreven bevatte. Nu wordt het menu weer uitgebreid en komt de waardering terug voor variatie in smaken, voor verschillen tussen culturen, en voor lettertypes met uitgesproken stilistische kenmerken. "International" betekent niet meer één stijl, één cultuur, één taal en een uniform uitzicht, maar een ruime blik op een horizon vol afwisseling, waarin het Hollands landschap zich duidelijk aftekent."

"Ondanks al die positieve ontwikkelingen," zegt Unger met een zucht, "is er op sommige plaatsen, zoals de Academie in Basel, nog steeds niets veranderd. Ze dragen daar blinddoeken. De Ierse schrijver George Bernard Shaw, een groot voorstander van Caslon, heeft eens gezegd: "'When in doubt, specify CasIon.' Deze mensen hebben niet eens twijfels, alles moet gewoon Helvetica!"

Wij stappen in z'n auto om naar het station van Bussum te rijden. Unger gooit een floppy-disk met zet-instrukties op de achterbank, want hij moet daarna bij een fotozetter langs. "Vroeger reed ik heel veel op de fiets heen en weer naar de studio om blow-ups te maken, zoals dat heet. Nu zit ik rustig achter de Mac de hele dag — een technische vooruitgang, dat wel, maar zeker slechter voor je conditie. Ik geef toe dat ik ook af en toe een potje rubber-cement koopt alleen voor de geur. En die Magic Markers! Je wordt bijna high van de dampen. Maar ja," voegt hij er nuchter aan toe, "ze zeggen dat het slecht is voor je hersencellen."